OLIMPIADY STUDENCKIE (4)
Na olimpiadę studencką w
Budapeszcie w 1959 roku Związek Radziecki przysłał ekipę znacznie słabszą niż w
poprzednich latach, mimo to był faworytem. Oprócz tego do złota typowano
gospodarzy. Ale nic z tego. Swoją historyczną szansę wykorzystali Bułgarzy, zdobywając
jedyny w historii tego małego kraju tytuł mistrzowski.
Dla Bułgarów olimpiady
studenckie zawsze były ważną imprezą i tradycyjnie wystawili na nią bardzo
silny skład, z trzema „dorosłymi” kadrowiczami (Padewski, Tringow, Popow) na
pierwszych szachownicach. Wszyscy oni zdobyli co najmniej 10 punktów w 13 rundach.
Bułgaria już nigdy nie zdobyła złota na mistrzowskiej imprezie drużynowej (choć
zaliczyła 3 medale na olimpiadach szachowych) – ale nie znaczy to że zniknęła z
szachowej mapy świata. Dość, że w roku 2005 roku obie (!) szachowe korony,
męska i damska, były w posiadaniu reprezentantów tego kraju, oczywiście mowa o
Topałowie i Stefanowej.
Bułgarzy wygrali po
zaciętej walce z ZSRR, Węgrami i Rumunią; większość faworytów grała ze sobą na
remis 2:2 – zrównawszy się po 9. rundzie z ekipą radziecką punktami, przybysze
znad Morza Czarnego energiczniej finiszowali.
Uważni czytelnicy na
pewno zauważą, że poniższa partia jest srogim rewanżem za rok 1957. Wówczas
młody Szwed złapał rutynowanego rywala na taktyczny remis. Tym razem sam poległ
na taktyce.
Berndt Sehlstedt
(Szwecja) – Nikola Padewski (Bułgaria)
2kr1br1/1bq2p1p/p1n5/1pp2p2/8/1B2BNP1/PP2QP1P/R4RK1
w - - 0 17
XABCDEFGHY
8-+ktr-vlr+(
7+lwq-+p+p'
6p+n+-+-+&
5+pzp-+p+-%
4-+-+-+-+$
3+L+-vLNzP-#
2PzP-+QzP-zP"
1tR-+-+RmK-!
xabcdefghy
Pozycja nie jest dla
białych przyjemna, ale grywalna. Jak przegrać w jednym ruchu? Prosto: 17.
Ng5?? Rxg5! 0-1 Goniec przywiązany jest do obrony pola d4 przed szarżą
czarnego konia.
Reprezentacja ZSRR, jak
już wspomnieliśmy, nie miała w składzie wielkich nazwisk (Gurgenidze, Nikitin,
Gipslis, Nikołajewski) i widać to było boleśnie przy szachownicy. Co prawda
bilans meczowy miała świetny (11-2-0), ale punktów zdobywała po prostu za mało,
a liderowi ekipy radzieckiej, Gruzinowi Gurgenidze zdarzyła się i taka
partia...
Colin
Kennedy (Irlandia) – Bukhuti Gurgenidze (ZSRR)
4r3/1p5k/p2p2pn/3Pp1B1/2P1Bb1P/1P3R1K/P7/8
b - - 0 39
XABCDEFGHY
8-+-+r+-+(
7+p+-+-+k'
6p+-zp-+psn&
5+-+Pzp-vL-%
4-+P+Lvl-zP$
3+P+-+R+K#
2P+-+-+-+"
1+-+-+-+-!
xabcdefghy
Poniższa pozycja jest strategicznie wygrana dla białych i
już to nie jest powodem do dumy, tym bardziej że rywale niezagrożeni okupowali
ostatnie miejsce w tabeli i summa summarum do przedostatniej Finlandii stracili
blisko 10 (!) punktów.
39... Rf8? Proste
przeoczenie taktyczne. 41. Be7 Rf7 42. Bxd6 Nf5 42.h5! Doskonały ruch.
Nieznany nikomu Irlandczyk ocenił pozycję lepiej i głębiej pod każdym względem.
Białe decydują się forsownie na końcówkę bez figury – ale wygraną. 42...
Nxd6 43.Bxg6+ Kg7 44.Bxf7 Nxf7 45.Rxf4! Oczywiście! Jedna z czarnych figur
związana jest pilnowaniem ph4, na drugim skrzydle biały król łatwo toruje drogę
swoim pionom w przewadze 4:2. 45... exf4 46.Kg4 Kf6 47. Kxf4 b6 48.Ke4 Nd6+
49.Kd4 Nf5+ 50.Kc3 Ke5 51.Kb4 Kd4? Pseudoaktywność, częsta pokusa w
końcówce. Póki król był w kwadracie piona h4 należało spokojnie bronić się
ruchem Nd6. 52.a4 Ne3 53.a5 b5 54.cxb5 Nxd5+ 55.Ka3 axb5 56.a6 b4+ 57.Ka4
Kc5 58.h6 Nb6+ 59.Ka5 Nc4+ 60. bxc4 b3 61.a7 1-0.
Nie spełnili nadziei, po
raz kolejny!, Węgrzy. Z uwagi na skład i status gospodarza byli faworytami i
jakoś bardzo nie zawiedli, nie przegrywając
w sumie meczu. Ale nie potrafili docisnąć:
Lajos
Portisch (Węgry) – Bukhuti Gurgenidze (ZSRR)
4r1k1/ppp3bp/3p4/3P1rP1/2P5/3B3P/qP1Q1P2/2KR3R
w - - 0 24
XABCDEFGHY
8-+-+r+k+(
7zppzp-+-vlp'
6-+-zp-+-+&
5+-+P+rzP-%
4-+P+-+-+$
3+-+L+-+P#
2qzP-wQ-zP-+"
1+-mKR+-+R!
xabcdefghy
W otwierającej rundzie
była szansa na prestiżowy triumf nad ekipą radziecką, ale Portisch przeoczył,
to prawda że b. ciężką do znalezienia w grze praktycznej, kontynuację. PT
Czytelnicy mają tym samym szansę znaleźć to, czego wielki arcymistrz nie dostrzegł
przy szachownicy: wygraną dla białych. W partii nastąpiło spokojne 24. Rde1
Qa1+ 25. Bb1 Be5 i białe dostały gorszą pozycję, którą na skutek
niedokładnej gry czarnych zdołały zremisować (1/2-1/2). Tymczasem
wygrywało 24. Bxf5!! Cóż dziwnego w zabraniu wieży, spytają leniwi? Ci, którzy
obliczą głębiej wiedzą już, że odparcie matowego ataku kosztuje białego hetmana
po 24... Qa1+ 25. Bb1 Re4! 26. Qb4 (albo 26. b3 Qa3+ 27. Kc2 Qb2+ 28. Kd3 Qd4+
29. Kc2 Re2!! z matem) 26... Rxc4+! ale ci, którzy weszli na III stopień
zrozumienia tej pozycji, nie będą obawiali się odejść 27. Kd2!! i po 27... Rxb4
28. Bxh7!+ z wygraną.
Na olimpiadzie w
Budapeszcie nie zanotowano bardzo wielu ciekawych partii. Jedną z najbardziej
obosiecznych rozegrał Brytyjczyk, psycholog z zawodu, Jonathan Penrose.
Zasłynął on rok później na dorosłej olimpiadzie w Lipsku pokonując mistrza
świata Tala.
Jonathan
Penrose (Anglia) – Berndt Söderborg (Szwecja)
r1bqk2r/pppp1pp1/8/4n1p1/4P3/1BP5/P5PP/R1BQ1RK1
w kq - 0 13
XABCDEFGHY
8r+lwqk+-tr(
7zppzpp+pzp-'
6-+-+-+-+&
5+-+-sn-zp-%
4-+-+P+-+$
3+LzP-+-+-#
2P+-+-+PzP"
1tR-vLQ+RmK-!
Xabcdefghy
Czarne pobiły na e5 i
uznały że po d7-d6 skonsolidują pozycję i zrealizują przewagę materiału. A
jednak... 13.Bxf7+! Nxf7 14.Rxf7! Puenta po której pozycja jest bardzo
otwarta i ocena pozycji jest drugorzędna. Wygra ten kto mniej pomyli się przy
desce w liczeniu taktyki i popełni przedostatni błąd! 14... d5 Konieczne.
14... Kxf7 przegrywa po 15. Qd5+ Kg6 (inaczej Bxg5 z wygraną) 16. Qf5+ Kh5 17. g4+ Kh6 18. h4 15.Rf2 Dlaczego
nie Rxg7? 15...Qd6 16.e5 Qh6 17.g3 Bf5 18.Qa4+ Naturalne wydaje się
Qxd5. 18... c6 19.Ba3 g4 20. Re1 Be4 21.c4 Qh3 22.Re3 Bf3 23.Rd2 d4 24.Qb4? To
jest właśnie przedostatni błąd. Odpuszczając nacisk na piona a7 białe
umożliwiają długą roszadę, po której czarne miałyby remis w garści. 24...
Kf7?? A to błąd ostatni. 25.Qe7+ Kg6 26. Qe6+ Kh7 27.Rxf3 1-0
Polska wypadła blado. W
składzie Kostro 5,5/13, Filipowicz 4/13, Bednarski 7,5/13, Eberle 3,5/9,
Chmielewski 1/4 zajęła ledwie 9. miejsce z gigantyczną stratą do
wyprzedzających ją ekip. Co więcej przegrała wszystkie, z wyjątkiem jednego,
mecze z ekipami z miejsc 1-8. Po zakończeniu mistrzostw lider ekipy Jerzy
Kostro zamieścił na łamach miesięcznika Szachy zdumiewającą relację z
imprezy. Wynikało z niej po pierwsze, że gdyby nie męcząca podróż, upały i
ogólnie wszystko co przeszkadzało mu dookoła, to uzyskałby znacznie, znacznie
lepszy wynik indywidualny, a po drugie iż skandalem jest, że związek wysłał do
Budapesztu tylko trzech (!) przyzwoitych zawodników, i to wszystko razem jemu,
tj. Kostrze, uniemożliwiło poprowadzenie reprezentacji do wielkiego sukcesu.
Kuriozalny ten tekst wywołał naturalnie energiczną, acz grzeczną reakcję IV
szachownicy Jana Eberlego, późniejszego działacza PZSzach, który wytknął
Kostrze, że ten skończył turniej na marnych dwóch minusach, tak samo jak...
Eberle. Incydent ten lepiej chyba pozostawić bez komentarza.
VI DMŚ Studentów
*
* *
W roku 1960
szachistów-studentów gościł po raz pierwszy Związek Radziecki. Grano w
Leningradzie (dziś Sankt Petersburg) w okazałym Pałacu Pionierów. To była
świetna okazja propagandowa, tym bardziej że w bardzo silnym składzie
przyjechała wraża ekipa USA (mm. Lombardy, Kalme, Weinstein, Saidy, Mednis,
Hearst). Dlatego na I szachownicę ściągnięto samego Borysa Spasskiego,
mieszkańca grodu nad Newą, już wtedy pretendenta i zawodnika z absolutnego
topu.
Najnieoczekiwaniej na
bieg rywalizacji wpłynęła drużyna... polska, niestety nie na szachownicy. Jak
pamiętamy, dla działaczy związkowych sprawą honoru było dopilnować, by nasi
szachiści spóźnili się na rozgrywki. Tak było i tym razem – z tym że ostatecznie
Polska w ogóle nie przyjechała. Ponieważ pierwotnie rozlosowano nieparzystą
liczbę drużyn z jedną pauzą, wypadnięcie drugiej przedłużyło bezsensownie
rozgrywki i zniekształciło tabelkę postępów. Mimo upływu lat, wstyd!
Początkowo wydawało się
że gospodarze są niezagrożeni, bo Amerykanie przegrali z Jugosławią w
sensacyjnym stosunku 0,5-3,5 i zdawało się że nie zdołają odrobić strat. Jednak
kosili oni słabszych rywali bez litości, nadrabiając po drodze zgubione punkty.
Charles Kalme (USA) –
Dolfi Drimer (Rumunia)
2r3k1/2rnbppp/bqn1p3/3pP3/1p1P1BB1/pP2NNP1/P1RQ1P1P/4R1K1
w - - 0 22
XABCDEFGHY
8-+r+-+k+(
7+-trnvlpzpp'
6lwqn+p+-+&
5+-+pzP-+-%
4-zp-zP-vLL+$
3zpP+-sNNzP-#
2P+RwQ-zP-zP"
1+-+-tR-mK-!
xabcdefghy
Pozycje tego typu z
komputerem w ręku wyglądają na łatwo wygrane, ale przy szachownicy szalenie
trudno policzyć poprawnie wszystkie warianty i nie nadziać się na zjadliwą
kontrę. Zresztą proszę spróbować! Wstęp jest w miarę oczywisty, ale reszta już
nie. 22.Nxd5! Czarne ruszyły wieżą z a7 i jeżeli białe zagrają
mechanicznie Rec1 to po Nd8 mamy wyrównanie. 22... exd5 23.e6 fxe6? Gruby
błąd. Jedyne było 23... Nf6 24. exf7+ Kf8! (by Ng5 nie było zagrane z tempem)
25. Bxc8 Rxc8 26. Ng5 (bez tempa) niejasne [tu ew. symbol], albo 25. Ng5 Nxg4
26. Ne6+ Kxf7 27. Bxc7+= 24.Bxc7 Qxc7 25.Rxe6 Ndb8 26.Qe3 Narzucało się
26. Ne5 i po 26... Bb7 27. Qf4+- 26... Rf8? Trzeba było uciekać ze
związania ruchem 26... Qd8 i walka trwa po 27. Rexc6 Rxc6 28. Rxc6 Nxc6
29. Qe6+ 27.Rexc6 Qa7 28.Rc7 1-0
Rosjanie też pokazali w
wielu partiach błysk:
Borys
Spasski (ZSRR) – Josef Maršálek (Czechosłowacja)
r4rk1/1bq1bppp/p2p2n1/5N2/Pp1Bn1Q1/1N1B4/1PP3PP/R4RK1
b - - 0 19
XABCDEFGHY
8r+-+-trk+(
7+lwq-vlpzpp'
6p+-zp-+n+&
5+-+-+N+-%
4Pzp-vLn+Q+$
3+N+L+-+-#
2-zPP+-+PzP"
1tR-+-+RmK-!
xabcdefghy
Brak piona na linii „f”
i ostrza białych gońców wycelowane w króla dają przewagę. Czarne przyspieszyły
efektowny koniec: 19... Nf6 20. Qg5 Ne4? Chyba Czech nie liczył na
powtórzenie posunięć? 21. Qh6! 1-0
Starcie gigantów
przypadło na 3 rundy przed końcem. Z uwagi na wspomniane wyżej zawirowania w
tabelce USA miały 4,5 punkta przewagi ale też mecz mniej do rozegrania.
Rosjanie musieli więc wygrać i to najlepiej wysoko. Do wściekłego ataku ruszyły
więc deski I i III, na których mieli białe....
Borys Spasski (ZSRR) –
William Lombardy (USA)
r4rk1/2q1bpp1/p2p1n1p/1p2pP2/5P2/P1N1Q2P/BPP3P1/4RRK1
b - - 0 19
XABCDEFGHY
8r+-+-trk+(
7+-wq-vlpzp-'
6p+-zp-sn-zp&
5+p+-zpP+-%
4-+-+-zP-+$
3zP-sN-wQ-+P#
2LzPP+-+P+"
1+-+-tRRmK-!
xabcdefghy
Krytyczna pozycja diagramu w bodaj najsłynniejszej partii w
historii DMŚ. Stawka jest ogromna a rywal z najwyższej półki. Były mistrz
świata juniorów podjął ryzykowną i słuszną decyzję. 19... d5! Przejściowa
ofiara piona uwalnia aktywność czarnego gońca. Zwróćmy uwagę na niefortunny
układ białych bierek na diagonalii g1-a7. 20.Qxe5 Bd6 21.Qe2 Bxa3! Nie
szkoda czasu na konsumowanie peryferyjnego piona. W istocie chodzi bowiem o
podważenie pozycji białego skoczka i zmuszenie do wymiany doskonale ustawionej
białej bierki. 22.Nd1? Krytyczny błąd po którym białe dostają gorszą
pozycję. Jednak po 22. Nxd5 Nxd5 23. Bxd5 Qc5+ 24. Kh2 Qxd5 mamy martwy remis,
a Spasski musi zdobyć cały punkt! 22... Rae8 Niedokładność. Wygrywał
manewr Bc5+ i Qa5 z groźbami Qxa2 i Rae8. 23.Qf3? Lombardy dostaje
kolejną szansę by dostrzec kombinację, która wygrywa materiał. 23... Bc5+
24.Kh1 Rxe1 25.Rxe1 Qa5 Teraz widełki są oczywiste i to już jest koniec, bo
ginie biały goniec.... 26.Nc3 b4! Bardziej sztampowe 26... d4 nie jest
tak skuteczne z uwagi na kontrę 27. Ra1! 27.Nxd5 Qxa2 28.Nxf6+ gxf6 29.Qc6
Qc4 0-1 Co prawda przed kontrolą czasu Rosjanie zdołali wyjść na remis
1,5-1,5 lecz Kalme odłożył lepszą pozycję z Nikitinem, przewagę zrealizował
zadając gospodarzom decydujący cios. W ostatnich dwóch rundach Amerykanie łatwo
obronili pierwsze miejsce.
Sensacyjna porażka była
w Związku Radzieckim odebrana jako upokorzenie. Przegrana na własnym terenie z
imperialistami z „S-Sz-A” nie mogła być przebaczona. Przez kolejne lata Spasski
był w ramach kary szykanowany, m.in. blokowano mu wyjazdy na turnieje na
zachodzie (Hastings). Jak sam mówił, powrót do stabilności psychicznej zajął mu
trzy lata, m.in. w 1961 zajął zaledwie 6. miejsce w mistrzostwach ZSRR i nie
zakwalifikował się do turnieju międzystrefowego, choć był wówczas 3-4
szachownicą świata.
W Stanach Zjednoczonych
wiktoria leningradzka nie była podwaliną pod wielkie sukcesy drużynowe. Może
dlatego, że życiowe wybory członków złotego teamu oddaliły ich od szachów na
światowym poziomie. Lider drużyny, William Lombardy został księdzem katolickim,
a później także sekundantem Roberta Fischera. Łotysz z pochodzenia Charles (Kārlis)
Kalme został profesorem matematyki, Edmars Mednis – też
Łotysz! - chemikiem, Anthony Saidy –
lekarzem, Eliot Hearst profesorem psychologii. Najtragiczniej potoczyły się losy
piątego z nich Raymonda Weinsteina. Nękany ciężką schizofrenią popełnił ledwie
parę lat po turnieju morderstwo i zamkniętym zakładzie psychiatrycznym przebywa
dożywotnio.
Walki o trzecie miejsce
praktycznie nie było, bo zawiedli prawie wszyscy. Nie liczyła się w boju o
podium broniąca złota Bułgaria, choć grała w prawie tym samym składzie co rok
wcześniej, tylko na I desce mm. Kolarow zastąpił Padewskiego. W drużynie rumuńskiej
jako rezerwowy zadebiutował udanie przyszły arcymistrz Gheorghiu, ale starczyło
to na 6 miejsce. Dziewiątym miejscem skompromitowała się silna drużyna
węgierska pod wodzą Forintosa.
Dlatego brąz zdobyła
łatwo Jugosławia w przeciętnym składzie (Sokolov, Vukčević, Rakić, Knežević –
tylko ten drugi otarł się później o kadrę „A”), ale szans na coś więcej nie
miała. A zaczęła kompromitującym 2:2 ze słabiutką Belgią, jak się okazuje zasłużonym:
Willy
van Humbeeck (Belgia) – Tomislav Rakić (Jugosławia)
r1r3k1/3qb1p1/1pb1p2p/p2pPpN1/3P1PPP/PP1B4/3QK3/R6R
w - - 0 21
XABCDEFGHY
8r+r+-+k+(
7+-+qvl-zp-'
6-zpl+p+-zp&
5zp-+pzPpsN-%
4-+-zP-zPPzP$
3zPP+L+-+-#
2-+-wQK+-+"
1tR-+-+-+R!
xabcdefghy
Belg ryzykuje: 21.gxf5!?
hxg5 22.fxe6 Qxe6 23.hxg5 (23. f5) Qg4+ 24.Kf2 Bxg5?! Oddaje
materiał, ale jak zneutralizować łańcuch białych pionów? 25.Bh7+ Kh8 26.fxg5
Rf8+ 27.Ke1 [diagram] 27...g6? Fatalny błąd. Wygrywało 27... Qg3+!
28. Kd1 i dopiero teraz 28... g6! Pole h2 jest bronione i nie ma ruchu Qh2. 29.
Bxg6+ Kg7 30. Rh7+ Kg8 atak się kończy czarne wygrywają 31. Rh1 Rf2-+
28.Bxg6+ Kg7 29.Qh2! Kxg6 Jeśli 29... Rh8 to 30. Bh7!+- 30.Qh7+
Kxg5 31.Qg7+ Kf4 32.Rf1+ Qf3 i biały wygrały (1-0). Sensacja.
Na zakończenie zabawna
ilustracja znanego aforyzmu ułożonego przez naszego przedwojennego arcymistrza
Ksawerego Tartakowera.
Dolfi Drimer (Rumunia) –
Keith Sales (Anglia)
r1b2r1k/p3bp2/2pq1n2/6Q1/3p4/2NB4/PPP2PPP/4RRK1
w - - 0 17
XABCDEFGHY
8r+l+-tr-mk(
7zp-+-vlp+-'
6-+pwq-sn-+&
5+-+-+-wQ-%
4-+-zp-+-+$
3+-sNL+-+-#
2PzPP+-zPPzP"
1+-+-tRRmK-!
xabcdefghy
W typowym dla tego
rodzaju struktur ataku białe ofiarowały figurę otrzymując za to wieczny szach.
A więc – remis. Białe zagrały 17. Rxe7 co ani na jotę nie zmienia oceny
pozycji, na co czarne, zupełnie nieoczekiwanie... poddały się (1-0).
Anglik niewątpliwie był przekonany że po 17... Qxe7 18. Ne4 przegrywa hetmana,
ale przecież po prostym 18... Ng8! czarny skoczek broni damy oraz kluczowego
pola h6 i czarne zachowują remis.
Wyjątkowo klarowny dowód
tezy mistrza Tartakowera: nikt jeszcze nie uratował partii – przez poddanie
jej!
VII DMŚ Studentów Leningrad 1960: 1. USA 41, 2. ZSRR 39,5, 3. Jugosławia 37