OLIMPIADY STUDENCKIE (3)

Wyprawa do Reykjaviku w latach 50-tych nie należała do krótkich, ani do tanich. Nic więc dziwnego że wiele reprezentacji, w tym niestety drużyna polska, nie zdecydowała się na wyjazd i z uwagi na mniejszą liczbę ekip powrócono do klasycznego systemu „każdy z każdym”. Szkoda, bo z daleka dotarły m.in. reprezentacje Ekwadoru i Mongolii, a organizatorzy refundowali 2/3 kosztów podróży i gwarantowali zakwaterowanie. Mimo wszystko oceniono, że to był najsilniejszy turniej z dotychczasowych, na starcie zameldowali się m.in. Tal, Spasski (obaj oni prosto z Islandii udali się do Austrii, gdzie walnie przyczynili się do zdobycia przez „dorosłą” ekipę ZSRR mistrzostwa Europy), Poługajewski, Filip (który – podobnie jak Spasski – grał rok wcześniej w turnieju kandydatów, więc był oficjalnie notowany w pierwszej dziesiątce FIDE), Portisch, Larsen no i lider Węgrów Benkő, o którym więcej za chwilę...

Islandia to kraj malutki, liczy tyle mieszkańców co np. Bydgoszcz, więc każda impreza była sprawą wagi państwowej. Dlatego też zaangażował się islandzki rząd, samorząd stolicy, lokalny komitet olimpijski. Nie lada gratką byli przybysze z Azji i Ameryki Płd., jedni z pierwszych pośród swoich nacji, których noga stanęła na islandzkiej ziemi, jak pisała – z chyba nadmierną egzaltacją – miejscowa prasa. Euforię wywołał fakt że liderem po pierwszej rundzie była Mongolia, ale suche 0-4 następnego dnia rozwiało złudzenia.

Palle Ravn (Dania) – Suren Munhu (Mongolia)

3qkr2/3bbp2/3p1n2/1p1PpPN1/p1r5/PnB2QRP/1P3P1K/1B4R1 w - - 0 33

Szachistów z Mongolii traktowano nieomal jak przybyszów z innej planety; zdaje się że zdumienie budził fakt, że znali oni przepisy królewskiej gry. A z poziomem gry nie było tak źle..... W przegranej pozycji białe zastawiają pułapkę. 33. Se6 fantastyczna pozycja godna diagramu

XABCDEFGHY
8-+-wqktr-+(
7+-+lvlp+-'
6-+-zpNsn-+&
5+p+PzpP+-%
4p+r+-+-+$
3zPnvL-+QtRP#
2-zP-+-zP-mK"
1+L+-+-tR-!
xabcdefghy

33... Gxe6! Prawidłowo! Po 33... fxe6 grozi mat na g6 i w niedoczasie łatwo o pomyłkę. 34. fxe6 fxe6 35. Gg6+ Kd7 36. dxe6+ Kc7! 0-1

Ekipa gospodarzy mimo wielkich starań nie poprawiła swojego rekordowego wyniku (5. miejsce w Lyonie) i zameldowała się na 8 pozycji. Na pocieszenie pozostała im najszybsza wygrana:

Guðmundur Pálmason (Islandia) – Dieter Bertholdt (NRD)

1. d4 Sf6 2. c4 e6 3. Sc3 Gb4 4. e3 c5 5. Gd3 O-O 6. Sf3 d5 7. O-O dxc4 8. Gxc4

b6 9. He2 cxd4 10. exd4 Gb7 11. Gg5 Ge7?! 12. Wad1 w tej pozycji czarne rekompensują błąd z poprzedniego posunięcia aktywnym manewrem skoczka. 12... Sd5?? 13. Gxd5 1-0

Gospodarze bywali jednak bardziej gościnni. Poniższa partia jest przestrogą dla zawodników grających obronę francuską, oczekujących zamkniętej, spokojnej gry. W wielu wariantach to żywy debiut i odrobina spóźnienia skutkuje natychmiastową porażką!

Nikola Padewski (Bułgaria) - Ingvar Ásmundsson (Islandia)

1. e4 e6 2. d4 d5 3. Sc3 Gb4 4. e5 c5 5. a3 Gxc3+ 6. bxc3 Hc7 7. Hg4 Se7 8. Hxg7 Wg8 9. Hxh7 cxd4 10. Se2 dxc3 11. f4 Sbc6 12. h4!? N Interesująca nowinka zagrana zamiast zwyczajowego Hd3. Teraz nierównowaga na skrzydłach jest pełna, wygra ten, kto pierwszy osiągnie cele. Wariant uzyskał pewną popularność, a wszystko zaczęło się od tej partii. Warto przypomnieć że grał tak Peter Lékó przeciw Mateuszowi Bartlowi w superturnieju w Dortmundzie w 2012 r. i wygrał. 12... Gd7 13. h5 O-O-O 14. h6

XABCDEFGHY
8-+ktr-+r+(
7zppwqlsnp+Q'
6-+n+p+-zP&
5+-+pzP-+-%
4-+-+-zP-+$
3zP-zp-+-+-#
2-+P+N+P+"
1tR-vL-mKL+R!
xabcdefghy

14... Ge8?? Jeden błąd w tak obosiecznej pozycji to koniec. Oczywiście po 14... Sf5! walka trwa bo jeśli 15. Hxf7? to po 15... Scd4! i inicjatywę przejmują czarne. 15. Hxg8! Sxg8 16. h7 Pion dochodzi. 1-0

Bułgaria zdobyła srebro, wystawiając praktycznie reprezentację narodową. Jak widać pojęcie „wiecznego studenta” jest równie stare jak świat!... Bułgarzy nie mieli jednak najmniejszych szans z ekipą radziecką, która wygrała wszystkie spotkania. No ale skoro na pierwszej desce grał świeżo upieczony mistrz ZSRR Michaił Tal nie mogło być inaczej.

Michaił Tal (ZSRR) – Bent Larsen (Dania)

r2r2k1/1p3pp1/p1b4p/q2Np1b1/4P3/3R1Q2/PPP1B1PP/1K1R4 b - - 0 20

XABCDEFGHY
8r+-tr-+k+(
7+p+-+pzp-'
6p+l+-+-zp&
5wq-+Nzp-vl-%
4-+-+P+-+$
3+-+R+Q+-#
2PzPP+L+PzP"
1+K+R+-+-!
xabcdefghy

W tej bardzo znanej pozycji – a było to pierwsze spotkanie wielkich rywali, bo Tal miał ledwie 21 lat a Larsen 22 – czarne zagrały 22... Wac8?? co przegrywa od razu i, doprawdy, nie trzeba być Talem by złapać czarnego hetmana: 23. b4! Ha4 24. Wa3+- Wxd5 25. exd5 e4 26. Hc3 Gf6 27. Wxa4 1-0. Duńczyk Bent Larsen (1935-2010) był znakomitym graczem i przed erą Fischera bezapelacyjnym „mistrzem reszty świata”. Szachista ten miał jednak dwie słabości: po pierwsze bardzo często zdarzały mu się przypadki ślepoty szachowej, po drugie miał skłonność do grania rzadkich, obiektywnie słabszych wariantów debiutowych, co na najwyższym poziomie nie może już jednak pozostać bez efektu. No ale taka była cena jego brawurowego stylu gry i mózgu poszukującego zawsze nieszablonowych rozwiązań.

Borysa Spasskiego podziwiamy za umiejętność łączenia wykwintnej strategii z nieszablonową taktyką. Pozycyjna, nieforsowna ofiara wieży przy ograniczonym materiale to rzadkość:

Borys Spasski (ZSRR) – Berndt Söderborg (Szwecja)

1r3r1k/4qp1p/3pbp2/1pp5/3PP3/5Q2/1P1N1PPP/R1R3K1 w - - 0 23

XABCDEFGHY
8-tr-+-tr-mk(
7+-+-wqp+p'
6-+-zplzp-+&
5+pzp-+-+-%
4-+-zPP+-+$
3+-+-+Q+-#
2-zP-sN-zPPzP"
1tR-tR-+-mK-!
xabcdefghy

23. Wa7! Znakomita ofiara wieży oparta na motywie odciągnięcia obrońcy. Forsownej wygranej białe nie mają. I nie powinno nas zniechęcić, że komputer odziera tę koncepcję z blasku, oceniając że wypuszcza ona przewagę. Po pierwsze urok gry praktycznej to znacznie więcej niż suche obliczenia. Po drugie ludzkość ma dziś jednak 60 lat więcej – także krzemowych – doświadczeń. Jak łatwo sprawdzić partie rozegrane od zarania dziejów do roku 1957 stanowią zaledwie 2% (!) wielkości baz w roku 2015... 23... Hxa7 24. Hxf6+ Kg8 25. Wc3 Wfe8 26. Wg3+ Kf8 27. d5 Wa8 28. h4 W bazach jest 28.b4?? po którym biały król zostaje błyskawicznie zamatowany. Nie ufaj, drogi czytelniku, bazom! 28... Hd7? Do tej pory partnerzy grali prawie forsowne, najlepsze ruchy. Niewątpliwie Spasski musiał doliczyć do tego miejsca ofiarowując wieżę. Pierwszy nieoczywisty ruch okazuje się przegrywającym błędem. Ale ciężko coś polecić. Grozi np. e5! i d6 z matem na h8. Najlepszą obroną był manewr Ha4-Hd4. 29. Wg7! Hd8 30. Hh6 Ke7? Beznadziejny opór przedłużały czarne po Gxd5 31. Hxe6+! 1-0

Wielki Bent Larsen rozegrał słabe zawody w swoim jedynym starcie w AMŚ. Oprócz klęski z Talem uległ niespodziewanie liderowi ekipy z Ekwadoru Césarowi Muñozowi. Trzy lata później, na olimpiadzie z Lipsku Muñoz ograł samego Fischera! Ale w tej partii Larsen pięknie zagrał z przyszłym księdzem mm. Lombardym:

Bent Larsen (Dania) – William Lombardy (USA)

2r4k/1rBR1bbp/5p2/1p2pP1P/2p1P3/5P2/PP4R1/1K3B2 w - - 0 30

XABCDEFGHY
8-+r+-+-mk(
7+rvLR+lvlp'
6-+-+-zp-+&
5+p+-zpP+P%
4-+p+P+-+$
3+-+-+P+-#
2PzP-+-+R+"
1+K+-+L+-!
xabcdefghy

Przewaga białych jest oczywista ale łatwo przejść do remisowej końcówki np. 30. Wxf7 Wcxc7 31. Wxc7 Wxc7 i różnopolowe gońce gwarantują remis. 30. h6! Teraz czarne tracą figurę. 30... Gxh6 Albo 30... Wbxc7 31. Wxc7 Wxc7 32. Wxg7 Wd7 33. a4 z łatwą wygraną. 31. Gxe5! Wxd7 Dłużej trzymało pozycję 31... Wb6 dlatego jeszcze lepsze było 31. Gd8 32. Gxf6+ Gg7 33. Wxg7 Wd6 34. Wxf7 1-0

Poza podium spadli Węgrzy, ale nie dlatego ich wyprawa na Islandię stała się historyczna. Lider drużyny, Pál Benkő po zakończeniu imprezy zameldował się w ambasadzie USA prosząc o azyl, który po paru miesiącach otrzymał. Nie była to jego pierwsza próba ucieczki. W 1952 usiłował zbiec do Berlina Zachodniego ale został złapany i wysłany do więzienia. W barwach USA dwukrotnie zakwalifikował się do turnieju kandydatów (choć nigdy nie zdołał zostać mistrzem kraju, a próbował 14 razy!). Świat zapamiętał go z debiutu, któremu dał imię oraz odwzajemnionej nienawiści do Roberta Fischera.

IV DMŚ Studentów Reykjavik 1957: ZSRR 43,5; Bułgaria 37; Czechosłowacja 36.

W następnym roku podróż była dużo krótsza i przyjemniejsza, bo do Warny - ciepłego kurortu w Bułgarii. Ekipa polska wspięła się na organizacyjne wyżyny, bo po raz pierwszy nie spóźniła się (!) ale dolosowana w grupie do Jugosławii i Argentyny nie miała szans na awans do finału „A” i poległa sromotnie. Na pocieszenie młody mistrz lubelski Andrzej Sydor uzyskał na III desce świetny wynik +8-2 i specjalną nagrodę za najlepszy wynik.

W mistrzostwach wzięło aż 5 uczestników mającego się odbyć miesiąc później turnieju międzystrefowego w Pororożu (Słowenia), a więc z czołowej „20” świata, w tym zwycięzca turnieju Michaił Tal.

Gwiazda Tala świeciła wówczas pełnym blaskiem. Zresztą geniusz z Rygi w ówczesnym cyklu rozgrywek sięgnął po tytuł mistrza świata wygrywając turniej kandydatów a potem mecz z Botwinnikiem. Pozycyjna ofiara hetmana w partii z Bobocowem jest w diariuszu Tala kanoniczna i podawana we wszystkich podręcznikach:

Milko Bobocow (Bułgaria) – Michaił Tal (ZSRR)

r1b2rk1/3nppbp/p2p1np1/qppN4/2PPP3/4BP2/PP1QN1PP/1K1R1B1R b - - 0 11

XABCDEFGHY
8r+l+-trk+(
7+-+nzppvlp'
6p+-zp-snp+&
5wqpzpN+-+-%
4-+PzPP+-+$
3+-+-vLP+-#
2PzP-wQN+PzP"
1+K+R+L+R!
xabcdefghy

12... Sxd5!! Białe liczyły tylko na 12... Hd8 13. Sxf6+ Gxf6 14. dxc5 dxc5 15. Sc3 z dużą przewagą. 13. Hxa5 Sxe3 14. Wc1 Sxc4 Za hetmana czarne mają dwie lekkie figury i piona, taktycznego końca nie widać. Jednak decyduje aktywność i koordynacja czterech czarnych lekkich figur, brak dobrego miejsca dla hetmana i brak koordynacji między skrzydłami białych. 15. Wxc4 Białe wyrównują materiał poszukując przestrzeni 15... bxc4 16. Sc1 Wb8 17. Gxc4 Sb6 18. Gb3 Gxd4 19. Hd2 Białe konsolidują pozycję ale za cenę pasywności i straty czasu. Teraz atak na linii 'b' jest nie do odparcia. 19... c4 20. Gc2 c3! 21. Hd3 Po 21. Sxc3 rozstrzyga 21... Sb4. 21... cxb2 22. Sd4 Gd7 23. Wd1 Wfc8 24. Gb3 Sa4 25. Gxa4 Gxa4 26. Sb3 Wc3 27. Hxa6 Gxb3 28. axb3 Wbc8 29. Ha3 Wc1+ 30. Wxc1 Wxc1+ 0-1

Mimo tej klęski Bułgarzy łatwo wywalczyli na swojej ziemi drugie miejsce. Jak pamiętamy Bułgarska Republika Ludowa, peryferyjny kraj nad Morzem Czarnym przywiązywała do olimpiad studenckich wielką wagę. Najlepsze dla Bułgarów miało jednak dopiero nadejść, ale o tym już w następnym odcinku...

Brązowy medal zdobyła Czechosłowacja zdobywając tyle samo punktów co Jugosławia i Węgry. Jugosłowianie byli faworytami do podium, ale w ostatniej rundzie pokonali Argentynę tylko 2,5-1,5, na skutek poniższej porażki:

Dragoljub Čirić (Jugosławia) – Rodolfo Redolfi (Argentyna)

2kr3r/pp3p1p/2pbb3/8/Pq6/N1Q1B3/1PP2PPP/R4RK1 b - - 0 16

XABCDEFGHY
8-+ktr-+-tr(
7zpp+-+p+p'
6-+pvll+-+&
5+-+-+-+-%
4Pwq-+-+-+$
3sN-wQ-vL-+-#
2-zPP+-zPPzP"
1tR-+-+RmK-!
xabcdefghy

Białe połakomiły się na piona g7 otwierając linię „g” do ataku. To i para gońców szybko rozstrzygnęło: 16... Gxh2! 17. Kxh2 Hh4+ 18. Kg1 Whg8 19. He5 Wxg2+ Ofiara wieży rozstrzyga 20. Kxg2 Wg8+ 21. Gg5 Oczywiście po 21. Kf3 nastąpiłoby 21... Hg4# 21... Wxg5+ 22. Hxg5 Hxg5+ Mimo niewielkich strat materialnych pozycja jest beznadziejna dla białych 23. Kf3 Gg4+ 24. Ke4 Gf5+ 25. Kf3 Gg4+ 26. Ke4 Hd5+ 27. Ke3 He5+ 28. Kd2 Hxb2 29. Wfb1 Hd4+ 30. Kc1 h5 0-1 Dość niespodziewana i kosztowna porażka.

Węgrzy zawiedli, po dość bezbarwnej grze zabrakło pół punktu do podium. Może zgubiono je właśnie w poniższej partii? Inna sprawa że w roku 1958 talent Tala rozwinął się już w pełni, a 21-letni Lajos Portisch najlepsze lata miał jeszcze przed sobą.

Michaił Tal (ZSRR) – Lajos Portisch (Węgry)

2Q2b1k/p1N1q3/1p3p2/4p2p/2B1b3/6P1/PP3P1P/6K1 b - - 0 28

XABCDEFGHY
8-+Q+-vl-mk(
7zp-sN-wq-+-'
6-zp-+-zp-+&
5+-+-zp-+p%
4-+L+l+-+$
3+-+-+-zP-#
2PzP-+-zP-zP"
1+-+-+-mK-!
xabcdefghy

Pozycja jest obosieczna i jeżeli czarne zneutralizują aktywność białych figur para gońców powinna dać im przewagę. Najpilniejszą sprawą jest uwolnienie Gf8 ze związania i koniecznym było dość łatwo widoczne 28... Kh7. Portisch wybrał jednak inną obronę, jak mu się wydawało aktywniejszą: 28... Hc5?? 29. He6! W obliczu mata skoczek jest nietykalny a „aktywna” pozycja hetmana okazuje się być bardzo niewygodna. 29.... Kh7 Albo 29... Gh7 30. Hxf6+ z wygraną 30. Hg8+ Kh6 31. Se6 Hxc4 32. Hxf8+ Kg6 33. Hg8+ 1-0 Po odejściu króla rozstrzyga szach skoczkiem na g7. Lajos Portisch był zawodnikiem któremu Caissa poskąpiła szachowego geniuszu, ale obdarzyła innymi cechami: systematycznością, zaciętością, ogromną pracowitością. Dlatego mało w jego partiach jest błysku, fenomenalnych kombinacji. Znajdziemy za to konsekwencję, subtelną strategię oraz świetne, precyzyjne przygotowanie debiutowe.

Holender Dirk Van Geet uzyskał na 3 szachownicy swojego kraju wynik 6,5/10 i nie byłoby to godne uwagi gdyby nie fakt, że z pięciu partii granych białymi cztery rozpoczął ruchem 1. Sc3?! - i uzyskał w nich wynik +2-1=1, wygrywając m.in. ze znanym Mongołem Mjagmarsurenem. Z uwagi na szczupłość miejsca nie zacytujemy, niezbyt ciekawych zresztą, partii, ale w ten chytry sposób przeciętny zawodnik (późniejszy arcymistrz gry korespondencyjnej) uzyskał miejsce w historii, bo w wielu krajach debiut ten nosi jego imię. Zresztą był w swoim upodobaniu bardzo konsekwentny. Potrafił np. z partii ze Spasskim zagrać 1. Sc3 d5 2. e4 d4 3. Sb1??! i – zremisować....

Na koniec wątek polski. Jakoś Polacy nigdy w dziejach olimpiad studenckich nie zabłysnęli ani jako drużyna, ani indywidualnie. Wspomniana wcześniej nagroda dla Sydora za najlepszy wynik na III szachownicy to jedyne medalowe osiągnięcie naszych reprezentantów w historii... Zobaczmy więc najładniejszą wygraną naszego mistrza:

Ulf Norevall (Szwecja) – Andrzej Sydor (Polska)

r4rk1/pp3ppp/2p1b3/3pb3/2P3nq/1PNBP2P/PB2QPP1/R4RK1 b - - 0 14

XABCDEFGHY
8r+-+-trk+(
7zpp+-+pzpp'
6-+p+l+-+&
5+-+pvl-+-%
4-+P+-+nwq$
3+PsNLzP-+P#
2PvL-+QzPP+"
1tR-+-+RmK-!
xabcdefghy

Kończącej taktyki nie ma, ale można rozbić skrzydło królewskie białych na nierównym materiale 14... Sh2! 15. Wfc1 Gxh3! Czarne są konsekwentne. 16. gxh3 Hxh3 17. f4 Hg3+ Można było też zbić na f4 w remisowym zakończeniem, ale Sydor gra o cały punkt 18. Hg2 Hxe3+ 19. Kxh2? Trudno uwierzyć, ale ten oczywisty ruch przegrywa partię. Remisowało niesamowite 19. Kh1!! Dlaczego? Po późniejszym 19... Hxf4 nie ma szacha i białe zdążą zagrać 20. Sxd5! cxd5 21. Gxe5 Hxe5 22. Hxh2± albo 20... Hh4 21. Gxe5 Sg4+ 22. Gh2. Teraz czarne grają z szachem i mają tempo więcej 19...Hxf4+ 20. Kg1 He3+ lepsze 20... Hd4+ by na 21. Kh1 odpowiedzieć 21... Hh4+ i 22... Gd4+ 21. Kh1 Hxd3 22. Sa4?! Wae8 23. We1 d4 24. Sc5 Hf5 25. We4 Gf6 26. Wxe8? Konieczne było 26. Wae1 26... Wxe8-+ 27. Sxb7 We4 0-1

V DMŚ Studentów

1. ZSRR 19,5 2. Bułgaria 17 3. Czechosłowacja 14 … 12. Polska